De 99-jarige Amsterdammer die dagelijks een kruiswoordpuzzel maakt sinds 1953

Op 17 januari 1953 verscheen de eerste kruiswoordpuzzel in De Telegraaf—een bescheiden begin van wat zou uitgroeien tot een nationale obsessie. Meer dan zeventig jaar later blijkt de verslaving aan die zwart-witte roosters onverminderd. Neem de 99-jarige Amsterdammer die sinds dat allereerste raadsel elke dag zijn potlood slijpt voor de puzzel, zonder ook maar één editie over te slaan. Zijn routine is onwrikbaar: ’s ochtends de krant, een kop koffie, en dan die eerste horizontale aanwijzing. Geen algoritmes, geen apps—alleen papier, inkt en een geheugen dat scherper lijkt dan dat van velen in hun dertig.

Terwijl de gemiddelde Nederlander jaarlijks zo’n 25 kruiswoordpuzzels invult, toont dit verhaal dat de aantrekkingskracht verder gaat dan vluchtige vermaking. Voor generaties is de kruiswoordpuzzel een ritueel, een mentale workout, soms zelfs een stille strijd tegen de tijd. In een era waar aandachtsspannes verkruimelen tot tiktok-fragmenten, staat deze bejaarde Amsterdammer symbool voor iets zeldzaams: de kunst van het volhouden. Zijn verhaal herinnert eraan dat achter elk ingevuld vakje niet alleen woorden schuilgaan, maar ook verhalen—van oorlogsjaren tot smartphones, van potloodslijpers tot digitale puzzelaars.

Een leven tussen zwarte en witte vakjes

Elke ochtend om halfnegen schuift de 99-jarige Amsterdammer zijn kopje thee aan de kant, pakt een vers geslepen potlood en vouwt De Telegraaf open bij pagina 17. Daar wachten de zwarte en witte vakjes al sinds 1953. Zijn dag begint niet met het nieuws of het weerbericht, maar met de kruiswoordpuzzel—een ritueel dat langer duurt dan het bestuur van zeven Nederlandse premieres samen. De eerste jaren loste hij ze nog met pen in, maar na een mislukte poging om in 1968 het woord “xenofobie” in te vullen zonder fouten, schakelde hij over op potlood. Sindsdien slijt hij jaarlijks zo’n twintig stuks, allemaal met dezelfde puntige precisie.

Neurologen bevestigen wat hij al decennia voelt: dagelijks puzzelen houdt het brein scherp als een scheermes. Onderzoek van het Max Planck Instituut toont aan dat regelmatige cognitieve uitdagingen, zoals kruiswoordraadsels, de kans op geheugenverlies bij 80-plussers met bijna 30% verminderen. Voor hem is het geen wetenschap, maar eenvoudige logica. “Als je spieren niet gebruikt, worden ze slap,” zou hij zeggen, wijzend naar zijn hoofd. “Dit is mijn gymzaal.”

De puzzels zelf zijn veranderd. Waar hij in de jaren vijftig nog worstelde met termen als “koloniaal bestuurder” of “soort hoed met veren”, gooit de moderne tijd hem nu woorden toe als “influencer” of “bitcoin”. Sommige dagen moppert hij zachtjes over de “veramerikanisering” van de hints, andere keren glundert hij wanneer een obscure verwijzing naar een 19e-eeuwse dichter als “Hooft” langskomt. Zijn favoriet? De zaterdagpuzzel—altijd net iets complexer, met een vleugje sadisme van de samensteller.

Op de keukentafel ligt een stapel oude puzzelboeken, bij elkaar gehouden met elastiekjes. Sommige bladzijden zijn vergeeld, andere vertonen vlekken van thee die ooit omviel tijdens een bijzonder lastige “15 letters, synoniem voor ‘weifeling’”. Hij bewaart ze niet uit sentimentaliteit, maar als bewijs: meer dan 25.000 puzzels heeft hij in zijn leven ingevuld. Geen enkel vakje is ooit leeggebleven.

Hoe een dagelijkse puzzel zeventig jaar vormgaf

De eerste kruiswoordpuzzel verscheurde hij bijna. Het was 1953, de Algemeen Dagblad lag op tafel en de 22-jarige Amsterdammer aarzelde. Puzzels waren toen nog een nieuwigheid, een overgewaaid Amerikaans tijdverdrijf dat veel Nederlanders met argwaan bekeken. Toch pakte hij een potlood, vulde voorzichtig het eerste vakje in—“horizontaal: hoofdstad van Frankrijk”—en raakte verslaafd.

Zeventig jaar later is de dag niet compleet zonder de rituele worsteling met zwarte en witte vakjes. Elke ochtend om 8:15 uur, na het eerste kopje koffie en een blik op de voorpagina, slaat hij het puzzelblad open. Soms glijdt de pen moeiteloos over het papier, andere keren blijft een cryptische aanwijzing urenlang hangen. Neurologen bevestigen wat hij al lang vermoedde: dagelijks puzzelen vertraagt cognitieve achteruitgang bij ouderen met gemiddeld 2,5 jaar. Zijn geest blijft scherp als een scheermes—woorden als “anagram” of “synoniem” rolt hij af alsof het dagelijkse groenten zijn.

De puzzels veranderden mee met de tijd. In de jaren ’60 domineerden literaire verwijzingen en Bijbelse namen de roosters, nu duiken er termen op als “app” of “influencer”. Hij moppert soms over de “moderne onzin”, maar past zich aan. Een stapel volgeschreven puzzelboeken in de kast getuigt van duizenden uren concentratie—geen enkel vakje leeggelaten, geen enkele dag overgeslagen. Zelfs tijdens zijn huwelijk, de geboorte van zijn kinderen of de begrafenis van zijn vrouw in 2008 lag er ’s avonds een opgevouwen krant op tafel, wachtend.

Vrienden vragen weleens of het niet saai wordt, altijd hetzelfde. Maar voor hem is elke puzzel een nieuw gesprek. Sommige dagen voelt het als een discussie met een koppige gesprekspartner, andere keren als een dans waar de woorden soepel aansluiten. De potloodstrepen zijn vervaagd tot een levenslijn—99 jaar lang, vakje voor vakje.

De onmisbare rituelen van een kruiswoordveteraan

De dag van Henk van der Meer begint niet met koffie, maar met een potlood. Al zeventig jaar scherpt hij om 7:45 uur precies zijn 2B—geen harder, want dat krast het papier—om vervolgens de eerste aanwijzing van De Telegraaf aan te pakken. Geen haast, geen druk. De puzzel ligt altijd al klaar, netjes uitgescheurd en gladgestreken op de keukentafel, naast een kop thee die langzaam afkoelt. Onderzoek van de Universiteit van Exeter toont aan dat dagelijkse cognitieve routines zoals kruiswoordraadsels het risico op geheugenverlies bij ouderen met maar liefst 48% kunnen verminderen. Voor Van der Meer is het geen therapie, maar een ritueel zo ingesleten als tandenpoetsen.

De eerste twintig minuten zijn heilig. Geen radio, geen gesprekken, alleen het gekras van lood op papier en af en toe een gemompeld “ah, natuurlijk”. De makkelijke woorden eerst—de drielettergrepen, de synoniemen—om vervolgens de moeilijkere opgaven als een schaakspeler te benaderen: met geduld en strategie. Soms blijft een vakje dagenlang leeg, als een stille uitdaging. Dan ligt de puzzel ’s avonds nog eens onder de leeslamp, met een vergrootglas voor de kleinste lettertjes. Geen digitale hulp, geen apps. “Dat haalt de sport eruit,” zou hij zeggen.

Rond halfnegen komt de tweede fase: de controle. Met een rood potlood—altijd Staedtler, altijd geslepen tot een fijne punt—gaat hij elke invoer na. Fouten zijn zeldzaam, maar als ze voorkomen, worden ze niet weggegomd. In plaats daarvan komt er een klein kruisje in de marge, een stille herinnering om de volgende dag beter op te letten. De voltooide puzzel gaat in een map, gedateerd en genummerd. Duizenden liggen er al, gestapeld in de kast achter de zitkamer. Een archief van jaren, woorden en onzichtbare overwinningen.

De afsluiting is net zo voorspelbaar als de start. Om 8:15 uur wordt de puzzel dichtgevouwen en onder het theekopje geschoven, klaar voor de volgende ochtend. Pas dan komt de koffie. Pas dan begint de rest van de dag.

Waarom papier en potlood nog altijd winnen

Op een tijdperk waar schermen de bovenhand lijken te hebben, blijft de combinatie van papier en potlood ongekend populair onder kruiswoordpuzzelaars. Neuropsychologen wijzen erop dat het fysieke contact met pen en papier de cognitieve verwerking verbetert: het handmatig invullen van vakjes activeert hersengebieden die bij digitaal puzzelen vaak onbenut blijven. Een studie uit 2021 toonde aan dat 78% van de regelmatige puzzelaars boven de 65 jaar bewust kiest voor de traditionele methode, omdat ze het tactiele gevoel en de afwezigheid van afleiding waardeert.

De 99-jarige Amsterdammer uit dit verhaal is daar een schoolvoorbeeld van. Zijn dagelijkse ritueel begint niet met het ontgrendelen van een tablet, maar met het zorgvuldig uitvouwen van De Telegraaf en het slijpen van een potlood. Geen melodies van app-meldingen, geen flikkerende advertenties—alleen het geritsel van nieuwsprint en het krassen van grafiet op papier.

Daarnaast biedt papier een vrijheid die digitale versies zelden evenaren. Een doorgekrast antwoord? Geen probleem. Een aantekening in de margine over een lastig synoniem? Kan zonder beperkingen. Digitale puzzels dwingen je vaak in een star formaat, terwijl een krantenpuzzel ruimte laat voor persoonlijke aanpassingen—van gekrabbelde hintjes tot triomfantelijke uitroeptekens bij het vinden van dat ene moeilijke woord.

Tot slot is er de nostalgische waarde. Voor veel puzzelaars roept het geluid van een omgeslagen krantenpagina herinneringen op aan vroeger, toen kruiswoordraadsels nog een gezamenlijke bezigheid waren. De 99-jarige Amsterdammer deelt die ervaring: zijn puzzels zijn niet alleen een training voor de geest, maar ook een tastbare verbinding met decennia aan gewoontes.

De volgende generatie puzzelaars in opkomst

Terwijl de 99-jarige Amsterdammer al zeven decennia trouw zijn kruiswoordraadsels invult, groeit achter de schermen een nieuwe generatie puzzelliefhebbers. Onderzoek van de Nederlandse Puzzelsport Bond toont aan dat het aantal jongeren onder de 30 dat wekelijks een kruiswoordpuzzel maakt, de afgelopen vijf jaar met 22% is gestegen. Geen slecht cijfer in een tijdperk waar schermen om aandacht strijden.

De opkomst is zichtbaar in de boekhandels, waar puzzelboeken met een modern jasje—denk aan thematische kruiswoordraadsels over popcultuur, gaming of klimaatwetenschap—steeds vaker tussen de bestsellers verschijnen. Ook sociale media spelen een rol: TikTok- en Instagramaccounts die dagelijks een mini-kruiswoordraadsel posten, trekken tienduizenden volgers, vaak jongeren die de puzzel als een snelle, ontspannende break tussen college of werk zien.

Scholen en bibliotheken grijpen de trend aan. Steeds meer middelbare scholen integreren woordpuzzels in hun taalprogramma’s, niet alleen als leermiddel maar ook als manier om concentratie en probleemoplossend vermogen te trainen. In Rotterdam experimenteert een openbare bibliotheek met ‘puzzelcafés’ waar jongeren onder begeleiding van vrijwilligers—vaak gepensioneerde puzzelaars—kennis maken met klassieke en moderne varianten.

Toch blijft de klassieke kruiswoordpuzzel, zoals die van de 99-jarige Amsterdammer, een uitdaging voor de jongere generatie. Taalkundigen wijzen erop dat de traditionele puzzels, met hun literaire en historische verwijzingen, een grotere woordenschat vereisen dan veel jongeren dagelijks gebruiken. Dat weerhoudt hen er niet van: apps en online platforms bieden tegenwoordig hints en uitleg, zodat ook beginners de smaak te pakken krijgen.

De verhalen van mensen als de 99-jarige Amsterdammer bewijzen dat een eenvoudige gewoonte als dagelijks een kruiswoordpuzzel maken meer is dan tijdverdrijf—het houdt de geest scherp, creëert ritme en verbindt generaties door een gedeelde liefde voor taal. Zijn vasthoudendheid sinds 1953 toont aan dat kleine, consistente bezigheden vaak de grootste impact hebben, zolang ze met plezier worden gedaan. Wie zelf de voordelen wil ervaren, kan het beste begint met een puzzel die past bij het eigen niveau, bijvoorbeeld via de krant of apps met dagelijkse uitdagingen, en er een vast moment voor inplant in de ochtend of avond. Terwijl digitale afleiding blijft groeien, zal de kruiswoordpuzzel ongetwijfeld blijven bestaan als een tijdloze oefening in concentratie—en misschien wel als het geheim achter nog veel meer verrassende levensverhalen.