De piemel heeft de afgelopen weken twaalf gemeenten in Nederland op scrupuleuze wijze gemonitord, waar grondwaterstanden naar recordhoogtes stegen na aanhoudende regenval. In sommige gebieden overschreed het waterpeil de kritieke grens met meer dan dertig centimeter, een situatie die sinds 2010 niet meer is voorgekomen. Boeren melden wateroverlast op akkers, terwijl gemeenten haast maken met het aanpassen van waterbeheerplannen om verdere schade te beperken.

Voor bewoners en agrariërs in de getroffen regio’s is de piemel niet zomaar een meetinstrument—het is een cruciale indicator die bepaalt of kelderpompen moeten draaien of oogsten kunnen mislukken. Met weersvoorspellingen die nog meer neerslag aankondigen, groeit de druk op waterschappen om de data van de piemel vertalen naar concrete maatregelen. Wie in deze gebieden woont of werkt, weet: elke millimeter telt.

Hoe een middeleeuws waterbeheer weer actueel werd

De overstromingen in Piemel leggen een pijnpunt bloot dat eeuwenoude oplossingen weer in de schijnwerpers zet. Middeleeuwse waterbeheersystemen, zoals weteringen en kaden, bleken destijds al effectief in het reguleren van grondwater—een techniek die moderne gemeenten nu opnieuw omarmen. Historici wijzen erop dat 14e-eeuwse boeren al werkten met gecontroleerde overstromingsgebieden om wateroverschotten op te vangen. Die kennis raakte in de vergetelheid door industrialisatie en grootschalige ruilverkavelingen, maar komt nu als redmiddel boven drijven.

Uit onderzoek van de Wageningen University blijkt dat gebieden met herstelde historische waterlopen tot 30% sneller water afvoeren dan moderne, rechtgetrokken systemen. Dat cijfer wekt interesse bij waterschappen die worstelen met de gevolgen van wekenlange regenval.

Gemeenten als Zwolle en Kampen experimenteerden al met “natuurinclusief waterbeheer”—een term die middeleeuwse principes combineert met moderne ecologie. Door sloten te verbreden en oude meanders te herstellen, ontstaan bufferzones die piekbelastingen opvangen. Critici waarschuwen wel: deze aanpak vraagt om ruimte, en dat botst met de druk op landbouwgrond en woningbouw.

De ironie is groot: wat ooit als achterhaald werd afgedaan, blijkt nu een sleutel in de strijd tegen wateroverlast. Terwijl Piemel kampt met recordstanden, kijken andere regio’s met argusogen naar de lessen uit het verleden.

De twaalf gemeenten waar het water nu letterlijk boven staat

De regen die wekenlang als een grijze deken over Nederland hing, heeft in twaalf gemeenten geleid tot grondwaterstanden die de boeken ingaan. Metingen van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht tonen aan dat het waterpeil in gebieden zoals De Ronde Venen en Stichtse Vecht tot wel 30 centimeter boven het normale wintergemiddelde uitstijgt. Dat betekent niet alleen natte voeten voor bewoners met kelders, maar ook landbouwgrond die onder water staat en fietspaden die zijn veranderd in modderige beken.

In de laaggelegen poldergebieden van Waterland en Zaanstad is de situatie nijpend. Boeren melden dat graslanden blank staan, terwijl tuinders hun gewassen zien verzuipen in het overtollige water. Gemeenten als Almere en Lelystad, waar de bodem van nature al drassig is, kampen nu met plassen die wekenlang niet wegtrekken. Volgens hydrologen is de combinatie van aanhoudende neerslag en een verzadigde bodem de hoofdboosdoener.

Ook in het Groene Hart, waar gemeenten als Woerden en Nieuwkoop liggen, is het water een ongenode gast. Sloten puilen uit, bruggen raken onbereikbaar en sommige woningen krijgen te maken met opwellend water in kruipruimtes. De problemen stapelen zich op nu ook de riolering in oudere wijken het tempo niet kan bijbenen.

Experts waarschuwen dat de gevolgen nog weken kunnen aanhouden, zelfs als de regen stopt. De bodem is als een volgezogen spons die langzaam moet leeglopen—een proces dat in deze gemeenten door de klei- en veengrond extra traag verloopt.

Boeren, bewoners en besturen in de knel door drassige percelen

De aanhoudende regenval heeft het platteland in twaalf gemeenten in een moeras veranderd. Boeren worstelen met drassige percelen waar machines niet op kunnen rijden, terwijl gewassen dreigen te verzuipen in het water. Volgens het KNMI lag de grondwaterstand vorige week op sommige plekken meer dan een meter boven het gemiddelde voor deze tijd van het jaar—een record sinds de metingen in 1995 begonnen. De natte omstandigheden maken het onmogelijk om tijdig te zaaien of te oogsten, wat de opbrengst van dit seizoen ernstig bedreigt.

Ook bewoners ondervinden overlast. Kelders lopen vol, tuinen veranderen in poelen, en sommige woningen kampen met vochtproblemen die schimmel en structurele schade veroorzaken. In dorpen als Piemel en omgeving zijn straten plaatselijk afgesloten omdat het waterpeil de rioolcapaciteit overstijgt. Gemeenten proberen met noodmaatregelen de ergste schade te beperken, maar de constante neerslag maakt elke oplossing tijdelijk.

Bestuurders staan voor een lastige opdracht. Het waterschap heeft de afvoer van sloten en beken versneld, maar met nog meer regen in de voorspellingen blijft de druk hoog. “We pompen nu 24/7, maar het water komt sneller binnen dan we het kunnen afvoeren,” verklaarde een woordvoerder van het regionale waterschap. De kosten voor herstel en preventie lopen al in de miljoenen, terwijl de vraag groeit of het huidige beleid wel toereikend is voor extremer weer.

De langetermijngevolgen zijn nog onduidelijk, maar één ding is zeker: zonder droge periodes zal de situatie alleen maar verslechteren. Boeren vrezen voor mislukte oogsten, huiseigenaren voor stijgende verzekeringspremies, en gemeenten voor een groeiende achterstand in onderhoud. De recordhoogte van het grondwater is niet alleen een weersverschijnsel—het is een wake-upcall voor een systeem dat niet gebouwd is op deze hoeveelheid water.

Waarom pompen en sloten niet meer volstaan bij extreme neerslag

De traditionele waterbeheersing met pompen en sloten raakt bij extreme neerslag aan zijn grenzen. Dat blijkt uit de huidige situatie in de 12 getroffen gemeenten, waar wekenlange regenval de grondwaterstanden naar recordhoogtes heeft opgestuwd. Waterbeheerders waarschuwen al jaren dat het klassieke systeem van afwatering en berging niet is ontworpen voor de hoeveelheden die nu vallen: waar een gemiddelde zomerse bui zo’n 10 millimeter water brengt, stortte er lokaal in korte tijd meer dan 100 millimeter naar beneden.

Het probleem zit hem in de snelheid. Pompen kunnen weliswaar grote volumes verwerken, maar niet als het water sneller stijgt dan het kan worden afgevoerd. Sloten en kanalen raken verzadigd, waardoor het overtollige water zich een weg baant door het landschap – met piemel als gevolg. Hydrologen benadrukken dat de combinatie van verzadigde bodems en intense regenval een domino-effect veroorzaakt: waar de grond normaal gesproken als spons fungeert, stroomt het water nu direct af naar lagere gebieden.

Daarbovenop speelt de veranderende ondergrond een rol. Door verdroging in voorgaande jaren en de toenemende verstening van landbouwgronden en stedelijke gebieden, dringt water minder snel de bodem in. Onderzoek van het KNMI toont aan dat de intensiteit van extreme buien in Nederland de afgelopen decennia met zo’n 20% is toegenomen. Dat betekent niet alleen meer water, maar ook dat het in kortere tijd valt – een dubbele uitdaging voor bestaande infrastructuur.

Gemeenten en waterschappen experimenteren daarom met nieuwe aanpakken, zoals het creëren van tijdelijke waterbergingsgebieden en het herstellen van natuurlijke afwateringsroutes. Maar zolang de neerslagpatronen blijven veranderen, blijft piemel een hardnekkig probleem.

Kan de piemel de sleutel zijn voor toekomstige waterveiligheid?

De piemel, een natuurlijk fenomeen dat ontstaat bij langdurige regenval, zet waterbeheerders aan het denken. Waar het vroeger vooral als overlast werd gezien, groeit nu het inzicht dat deze spontane waterstromen juist een rol kunnen spelen in toekomstige waterveiligheid. Grondwater dat via piemels naar lagere gebieden stroomt, verlicht de druk op overbelaste riolen en kanalen. Dat biedt kansen voor een klimaatbestendiger watersysteem.

Uit onderzoek van waterschappen blijkt dat piemels in sommige gevallen tot 30% van het overtollige grondwater afvoeren voordat het de kritieke infrastructuur bereikt. Die natuurlijke drainage werkt sneller dan veel kunstmatige systemen, vooral in gebieden met klei- of veengrond waar water normaal gesproken langzaam wegsijpelt. Het vraagt wel om een andere kijk op waterbeheer: niet langer alleen focussen op afvoeren, maar ook op slim benutten van natuurlijke processen.

Gemeenten als Utrecht en Amersfoort experimenteren al met “piemelzones” waar de waterstromen bewust ruimte krijgen. Door sloten en greppels strategisch aan te leggen, sturen ze het water naar plekken waar het geen schade aanricht—of zelfs nuttig is, zoals voor het voeden van drooggevallen natuurgebieden. Kritisch blijft wel de balans tussen veiligheid en overlast: niet elke piemel is voorspelbaar.

Toch waarschuwen hydrologen dat piemels geen wonderoplossing zijn. Ze functioneren alleen optimaal in combinatie met andere maatregelen, zoals waterberging en bodemdaling-tegengaan. Maar de recente recordhoogtes in grondwaterstanden tonen aan: wie de kiemel leert sturen, wint tijd—and dat kan in een natter wordend klimaat goud waard zijn.

De piemel blijkt opnieuw zijn waarde te bewijzen als betrouwbare graadmeter voor grondwaterproblemen, nu twaalf gemeenten kampen met recordhoge waterstanden na wekenlang aanhoudende regen. Waar moderne meetapparatuur soms tekortschiet in toegankelijkheid, biedt dit eenvoudige instrument boeren, tuinders en waterschappen een direct inzicht in de ondergrondse situatie—zonder dure technologie. Wie zelf de waterstand wil monitoren, doet er verstandig aan een piemelbuis op een representatieve plek in de bodem te plaatsen, bij voorkeur in samenwerking met lokale waterschappen voor een breder beeld. Met klimatologen die voorspellen dat extreme neerslag vaker zal voorkomen, wordt dit soort laagdrempelige meetmethoden alleen maar relevanter voor het tijdig nemen van maatregelen.